„Społeczeństwu służą tylko rozumni i uczciwi...”- słowa Bolesława Prusa uczyń mottem rozważań na temat wzorów osobowych ukazanych przez pozytywizm

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 29.03.2024 o 18:18

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 1.03.2024 o 17:08

Po klęsce powstania styczniowego, polska myśl społeczna i kulturalna znalazła się na rozdrożu. Znakomity obraz tego momentu zapewniają dzieła takie jak "Mendel Gdański" Marii Konopnickiej, "Lalka" Bolesława Prusa, czy "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. Skręt od idealistycznego romantyzmu do pragmatycznego pozytywizmu był widoczny właśnie w literaturze, która miała stać się narzędziem nauczania i moralnego wychowania społeczeństwa. Przechodząc do roli wzorów osobowych w literaturze pozytywizmu, warto skupić się na postaciach, które wnioskując z doświadczeń narodowych, zwróciły się ku racjonalnym i uczciwym postawom.

Nowela "Mendel Gdański" to doskonały przykład dzieła wyrażającego idee pozytywistyczne za pomocą prostego, niemniej skutecznego przekazu. Tytułowy bohater, Żyd znęcony antysemityzmem, jest postacią godną i rozumną, żyjącą w zgodzie z zasadami. To portret jednostki, która wobec zagrożenia potrafi zachować siłę i godność, dając tym samym wzór postępowania. Kreowany przez Konopnicką model jednostki, która pomimo uprzedzeń i przeciwności losu zachowuje uczciwość i pracowitość, jest bliski ideałowi pozytywistycznego bohatera.

Bohaterami nowel pozytywistycznych często były postacie borykające się z ubóstwem, chorobą lub bezradnością. To tło pozwoliło na pokazanie, że wartości i działania tych ludzi były ważniejsze niż status materialny. To przesłanie staje się wyraźne, gdy przypatrzymy się dalszym losom Mendla Gdańskiego, który mimo przykrości, jakich doświadcza ze strony otoczenia, nie traci wiary w ludzką solidarność.

Analiza "Lalki" pozwala z kolei spojrzeć na Stanisława Wokulskiego, przedsiębiorcę o romantycznych marzeniach, który stał się symbolem zderzenia ideałów romantycznych z pozytywistyczną rzeczywistością. Prusa bohater jest pragmatyczny – widzi wartość nauki, postępu cywilizacyjnego i pracy u podstaw. Jego historia to również opowieść o perypetiach sprowokowanych miłością do Izabeli Łęckiej, która z kolei symbolizuje niedostępny świat właścicieli kapitałów i arystokracji. W jej postaci pojawia się krytyka tradycyjnego modelu społeczeństwa i konieczność zastanowienia się nad kierunkiem rozwoju polskiej świadomości narodowej.

Podobne rozważania pojawią się w "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej, gdzie powieść staje się lustrem warstw społecznych. Praca jest tu przedstawiona jako najwyższa wartość, co łączy zarówno szlachtę zarządzającą swoimi dobrami w sposób nowoczesny, jak i chłopów dążących do poprawy swojego losu. Orzeszkowa pokazuje, że prawdziwa patriotyczna postawa to nie tylko uczucia, ale działanie ukierunkowane na poprawę warunków życia społeczności.

Literatura pozytywistyczna gloryfikowała pracę jako podstawowy czynnik umożliwiający realizację w społeczeństwie, zmianę świadomości narodowej i dążenie do niepodległości. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy kraj znajduje się pod zaborami i nie może organizować otwartej walki o niepodległość. Praca staje się w tej sytuacji narzędziem spajającym naród oraz drogą do przyszłej wolności.

Praca u podstaw, której fundamentem w pozytywizmie jest edukacja, również przyczyniała się do kształtowania przekonań i zachowań. Zwłaszcza literatura miała za zadanie nie tylko bawić, ale również uczyć i kształtować postawy obywatelskie. Poprzez krytykę negatywnych zachowań, literatura pozytywistyczna pociągała za sobą pewien rodzaj reformy społecznej i politycznej.

Podsumowując, wzorce osobowe w literaturze pozytywizmu miały nie tylko stanowić przykład dla współczesnych Prusa czy Konopnickiej, ale również inspirować przyszłe pokolenia Polaków do budowania silnego społeczeństwa opartego na pracy, uczciwości i rozsądku. Literatura pozytywistyczna przekazała recepty na odrodzenie Polski poprzez idee solidarności narodowej, pracowitości i moralności, które to wartości stały się podstawą odbudowy narodu i do dzisiaj pozostają kluczowymi elementami społecznego etosu.