Nowy typ powieści dwudziestolecia międzywojennego – „Granica” Zofii Nałkowskiej jako powieść psychologiczna

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 15.07.2024 o 16:57

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 15.07.2024 o 16:00

Dwudziestolecie międzywojenne stanowi okres dynamicznych zmian zarówno w Europie, jak i na całym świecie. W literaturze obserwujemy wtedy rozwój nowych form i technik pisarskich, w tym powieści psychologicznej, która zyskuje na znaczeniu. Polscy twórcy, tacy jak Maria Chromańska, Maria Kuncewiczowa i Zofia Nałkowska, wnoszą istotny wkład w rozwój tego gatunku. Jednym z najwybitniejszych przykładów jest powieść Zofii Nałkowskiej "Granica", która jest uznawana za esencję polskiej powieści psychologicznej tamtego okresu.

Nałkowska, która również napisała "Niecierpliwych", w swojej twórczości wielokrotnie podejmowała próbę zgłębiania ludzkiej psychiki i ukazywania skomplikowanych wewnętrznych przeżyć bohaterów. "Granica" jest uważana za jej magnum opus, w którym mistrzowsko wykorzystała narzędzia powieści psychologicznej, oferując nie tylko bogate portrety psychologiczne postaci, ale także głęboką refleksję nad istotą ludzkiej moralności i społecznych granic.

Powieść psychologiczna, według definicji zaproponowanej przez Jana Krzyżanowskiego, to utwór literacki, który koncentruje się na wewnętrznych przeżyciach i myślach postaci, a jego głównym celem jest analiza psychologiczna bohaterów. Kluczowe elementy tej formy narracji obejmują głęboką introspekcję, subiektywny czas wewnętrzny bohaterów oraz niejednoznaczność chronologii wydarzeń. Nałkowska, w "Granicy", doskonale wpisuje się w tę definicję, tworząc powieść, której istotą jest eksploracja ludzkiej świadomości i moralności.

Specyfiką powieści psychologicznej jest koncentracja na świecie wewnętrznym postaci, co Nałkowska realizuje z wyjątkową precyzją. Bohaterowie "Granicy" są przedstawieni w sposób wielowymiarowy, a ich wewnętrzne rozterki i emocje stanowią główną oś narracji. Nałkowska wykorzystuje subiektywny czas, co pozwala czytelnikowi głębiej wniknąć w myśli i uczucia postaci, a niejednoznaczna chronologia dodaje utworowi wielowarstwowości, zachęcając do refleksji nad sensem wydarzeń i ich wpływem na bohaterów.

Literacko, powieść psychologiczna unika liryzmu, zamiast tego skupiając się na realistycznym i jegosowym prezentowaniu wewnętrznego świata postaci. Nałkowska rezygnuje z kreowania pełnych, jednoznacznych postaci, skupiając się na wybranych aspektach ich życia wewnętrznego. Poprzez skrupulatne ukazywanie ich myśli, emocji i moralnych dylematów, "Granica" staje się prawdziwym studium ludzkiej psychiki.

Zagadnienie granicy, które stanowi centralny motyw powieści, jest rozpatrywane przez Nałkowską w różnych kontekstach. Jednym z nich jest granica ekonomiczna i socjoekonomiczna, która dzieli społeczeństwo na bogatych i biednych. Nałęczanki różne warstwy społeczne, ukazując, jak te granice wpływają na psychikę i światopogląd bohaterów. Na przykładzie Zenona Ziembiewicza i jego relacji z Justyną Bogutówną możemy zaobserwować, jak przenikanie granic na poziomie psychologicznym wpływa na ich życie i decyzje. Społeczeństwo w powieści Nałkowskiej jest bowiem wyraźnie podzielone hierarchicznie, a te podziały mają głęboki wpływ na jednostki.

Granica moralna to kolejny ważny aspekt powieści. Bohaterowie, przede wszystkim Zenon, ale także Justyna, Elżbieta czy pani Niewieska, zmuszeni są do nieustannego rozważania kwestii dobra i zła. W powieści Nałkowskiej moralność nie jest jednoznaczna ani absolutna, lecz stanowi płynny konstrukt, który bohaterowie interpretują na różne sposoby. Zenon Ziembiewicz to postać niezwykle skomplikowana moralnie. Jego pochodzenie, decyzje i relacje z innymi, szczególnie z Justyną, tworzą wielowarstwowy obraz człowieka uwikłanego w sieć wewnętrznych konfliktów. Jego upadek, zarówno psychologiczny, jak i moralny, jest pieczołowicie analizowany przez Nałkowską. Opisane w powieści decyzje Zenona, takie jak jego postępowanie wobec Justyny czy praca jako urzędnik, są oceniane zarówno w kontekście moralnym, jak i psychologicznym, ukazując jego złożoność i wewnętrzne rozterki.

Zenon Ziembiewicz jest przedstawiany zarówno jako osoba dokonująca dobrych, jak i złych uczynków. Nałkowska nie ocenia swojego bohatera w jednoznaczny sposób. Jego działania są analizowane pod kątem ich motywacji, konsekwencji i wpływu na otoczenie. Na przykład, jego zaangażowanie w politykę i praca dla lokalnych oligarchów są oceniane surowo, podczas gdy jego starania, aby pomóc Justynie, ukazują go jako osobę zdolną do współczucia i empatii. Te ambiwalentne oceny tworzą obraz bohatera, który jest zarówno szlachetny, jak i poddający się słabościom.

Problem postrzegania siebie i innych jest centralnym zagadnieniem "Granicy". Bohaterowie są równie przejęci tym, jak widzą siebie, jak i tym, jak są postrzegani przez innych. Nałkowska ukazuje to, korzystając z licznych cytatów i fragmentów powieści, które pokazują różnice między samooceną bohaterów a oceną, jaką wystawiają im inni. Na przykład Zenon widzi siebie jako człowieka moralnie czystego i o szlachetnych intencjach, podczas gdy inni widzą w nim oportunistę i hipokrytę.

Nałkowska również konsekwentnie eksploruje związek między miejscem życia a osobowością bohaterów. Postacie przynależą do różnych środowisk społecznych, a ich życie i decyzje są determinowane przez miejsce, w którym żyją. Przykłady z powieści, takie jak życie Justyny w nędzy czy prostota życia Joasi Gołąbskiej, ukazują, jak miejsce i warunki bytowe wpływają na kształtowanie się osobowości.

Psychologiczne problemy macierzyństwa stanowią ważny element "Granicy". Nałkowska przedstawia różnorodne postawy matek w powieści, z głęboką analizą ich motywacji, uczuć i refleksji. Justyna Bogutówna, której życie zostaje na zawsze zmienione przez ciążę i późniejszą aborcję, jest postacią wyjątkowo tragiczną. Jej historia ilustruje, jak niezwykle trudne decyzje mogą wpłynąć na psychikę człowieka. Pani Niewieska, matka Elżbiety, prezentuje inny typ macierzyństwa – jest kochająca, ale również nadopiekuńcza, co ma swoje konsekwencje w relacjach z córką. Zenonowa matka, pełniąca rolę strażniczki tradycyjnych wartości rodzinnych, także odgrywa kluczową rolę w formowaniu jego osobowości. Joasia Gołąbska natomiast, żyjąca w skrajnej biedzie, ukazuje, jak nędza i brak perspektyw wpływają na postawę matki wobec jej dzieci.

Zofia Nałkowska w "Granicy" mistrzowsko łączy elementy powieści psychologicznej z głęboką refleksją na temat moralności i społecznych granic. Poprzez dokładną analizę świata wewnętrznego bohaterów, przenikliwość psychologiczną oraz niejednoznaczność moralnych ocen, autorka tworzy dzieło wyjątkowe i ponadczasowe. Powieść jest istotnym wkładem w rozwój powieści psychologicznej w Polsce, ukazując jej potencjał do głębokiego zrozumienia ludzkiej natury.

W kontekście rozwoju literatury dwudziestolecia międzywojennego i analizy psychologicznej, "Granica" Zofii Nałkowskiej zajmuje miejsce wyjątkowe. Ukazuje bowiem, jak literatura może skutecznie zintegrować analizę psychologiczną postaci z szeroką refleksją nad złożonością ludzkiej moralności i społecznych barier. Znaczenie dzieła Nałkowskiej jest nadal aktualne, stanowiąc inspirację dla współczesnych badań literackich i psychologicznych. Współczesny odbiorca, podobnie jak czytelnik z dwudziestolecia międzywojennego, może zanurzyć się w labirynt psychologicznych i moralnych dylematów "Granicy", odnajdując w niej wartości uniwersalne i ponadczasowe.