Funkcje literatury polskiej w czasach zaborów — analiza na podstawie fragmentu Stanisława Przybyszewskiego oraz wybranej lektury obowiązkowej i utworów z dwóch różnych okresów

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 17.01.2026 o 14:45

Literatura polska czasu zaborów pełniła szczególną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej i podtrzymywaniu tożsamości Polaków w okresie, gdy Polska była podzielona pomiędzy trzech zaborców: Rosję, Prusy i Austrię. Chociaż rola literatury mogła wydawać się sprzeczna z podejściem Stanisława Przybyszewskiego, który postrzegał sztukę jako byt niezależny, poza społecznymi i patriotycznymi obowiązkami, to jednak wielu pisarzy tego czasu świadomie używało swoich dzieł do motywowania narodu i walki o niepodległość.

Przykładem takiego podejścia jest twórczość Adama Mickiewicza, jednego z najwybitniejszych poetów polskiego romantyzmu. Mickiewicz, pisząc swoje największe dzieła, jak "Dziady" czy "Pan Tadeusz", miał na celu wzbudzenie w Polakach ducha narodowego i poczucia wspólnoty. "Dziady" to dramat, który nie tylko eksploruje ludowe tradycje i wierzenia, ale również jest alegorią cierpienia narodu polskiego pod zaborami. W części III "Dziadów" Mickiewicz prezentuje obraz Polski jako Chrystusa narodów, co miało podkreślać martyrologię i nadzieję na odrodzenie.

Jednym z najważniejszych dzieł Mickiewicza jest również "Konrad Wallenrod", powieść poetycka, która, choć osadzona w średniowieczu, skrywała mocny przekaz patriotyczny. Opowieść o litewskim rycerzu, który podstępem zdobywa władzę w zakonie krzyżackim, aby zniszczyć go od środka, była wyraźnym przypomnieniem, że czasami jedyną drogą do wyzwolenia są niekonwencjonalne i nawet moralnie wątpliwe środki.

Podobnie w epoce pozytywizmu, po powstaniach listopadowym i styczniowym, literatura pełniła funkcję mobilizacyjną i edukacyjną. Jednym z wybitnych przykładów jest "Lalka" Bolesława Prusa. Chociaż Prus nie był romantykiem, jego powieść doskonale odzwierciedlała przemiany społeczne i dążenie do odbudowy kraju od podstaw przez pracę organiczną i solidaryzm społeczny. Przez losy Stanisława Wokulskiego Prus pokazał, jak trudna jest walka z zaborcami, ale również z wewnętrznymi problemami społeczeństwa, które nie zawsze było gotowe na zmiany.

Również Henryk Sienkiewicz w "Trylogii" nie krył swojego zamiaru przypomnienia Polakom o ich dawnej chwale i tradycji walki z wrogami ojczyzny. "Ogniem i mieczem", "Potop" i "Pan Wołodyjowski" to epopeja polskiej walki o niepodległość, osadzona w siedemnastowiecznych realiach, która miała rozpalić w społeczeństwie polskim dumę narodową i determinację do odzyskania niepodległości.

W kontekście teori Przybyszewskiego, który uważał, że sztuka powinna być absolutem, odbiciem duszy, a nie nośnikiem patriotycznych wartości, literatura polska czasu zaborów na pewno mogłaby być przedmiotem krytyki. Jednakże w sytuacji braku państwowości i w obliczu represji zaborców, literatura przybrała funkcję narzędzia walki o kształtowanie świadomości narodowej. Była ona również ważnym nośnikiem kultury i wspólnej historii, którą zaborcy starali się wymazać.

Co więcej, literatura stała się miejscem, gdzie mogły być zachowane i kultywowane polskie tradycje i wartości. Już sam fakt, że społeczeństwo czytało polskie książki, recytowało wiersze i śpiewało pieśni patriotyczne, był formą oporu przeciwko rusyfikacji i germanizacji. Często była to jedyna przestrzeń, w której Polacy mogli być wolni i wyrażać swoją narodową tożsamość, z którą nie zgadzałby się Przybyszewski, widząc sztukę jako byt oddzielony od celu politycznego czy moralnego.

Podsumowując, literatura polska czasu zaborów miała wiele funkcji, które były kluczowe dla przetrwania narodu. Była nie tylko źródłem inspiracji i wzmocnienia ducha patriotycznego, ale także sposobem na edukację, zachowanie kultury i tożsamości w czasach represji. Choć zdaniem Przybyszewskiego sztuka miała być wolna od takich celów, dla Polaków tego trudnego okresu była ona niezastąpionym narzędziem walki o to, co dla nich najcenniejsze - wolność i ojczyznę.