Człowiek wobec upływu czasu i śmierci w literaturze

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 26.10.2025 o 19:39

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 23.10.2025 o 20:06

Kwestia upływu czasu i nieuchronności śmierci zajmuje centralne miejsce w literaturze od wieków. Twórcy literaccy różnych epok podejmowali te tematy, odkrywając przed czytelnikami skutki i refleksje związane z przemijaniem oraz nieodwracalnością ludzkiego losu. W niniejszym wypracowaniu przyjrzymy się, jak te zagadnienia zostały przedstawione na podstawie lektur obowiązkowych oraz innych klasycznych utworów literackich, z naciskiem na dzieła szczególnie bliskie polskiemu systemowi edukacyjnemu.

Jednym z kluczowych tekstów, który zajmuje się problematyką upływu czasu i śmierci, jest "Tren X" Jana Kochanowskiego. To dzieło wielkiego polskiego renesansowego poety stanowi część większego cyklu trenów, w których autor mierzy się z doświadczeniem tragicznej śmierci swojej ukochanej córki, Urszulki. Tren X, podobnie jak pozostałe utwory z tego cyklu, jest znakomitym przykładem, jak literatura może eksplorować graniczne doświadczenia ludzkiej egzystencji. Kochanowski, pozbawiony wiary w tradycyjne koncepcje nieba i piekła, z jednej strony manifestuje swoją rozpacz, z drugiej zaś poszukuje odpowiedzi na pytanie o sens istnienia i to, co może kryć się poza granicą życia. Jest to głęboko humanistyczny utwór, który ukazuje człowieka zmagającego się z próbą pogodzenia się z nieuchronnością śmierci i prozą codzienności po utracie bliskiej osoby.

Kolejnym utworem literackim, wartym uwagi w kontekście rozważań nad upływem czasu i śmiercią, jest "Oda do młodości" Adama Mickiewicza. Choć na pierwszy rzut oka ten utwór zdaje się być hymn do młodości i jej wartości, to w samym jego rdzeniu znajdujemy głęboko zakorzenioną refleksję nad przemijalnością czasu i koniecznością jego odpowiedniego wykorzystania. Mickiewicz, jako romantyk, stawia na doświadczenie młodzieńczej witalności jako odpowiedzi na przemijanie, ale jednocześnie wskazuje na nieuchronność dorastania i związane z tym nieodwołalne zmiany w życiu człowieka. W "Odzie do młodości" ukryte jest przesłanie o wartości, jaką ma upływający czas, o jego niepowtarzalności i o konieczności jego celebrowania i pełnego wykorzystywania.

Również w literaturze polskiego baroku można znaleźć ciekawe refleksje na temat przemijania i śmierci. W szczególności warto tu wspomnieć o poezji Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego, którego twórczość obfituje w medytacje nad kruchością życia i nieuchronnością śmierci. Jego "Sonet IV" poświęcony jest marności życia ludzkiego i ciągłej walce między dobrem a złem, którą każdy człowiek musi stoczyć. Sęp-Szarzyński przedstawia tutaj wizję ludzkiego życia jako nieustannej walki, której końcem jest śmierć, będąca niemalże ostatecznym sprawdzianem dla duszy. Podobnie jak Kochanowski, Sęp-Szarzyński podejmuje się ukazania człowieka osamotnionego w obliczu trudnych pytań o sens istnienia i wartość tego, co przemija.

Przemijanie to również temat przewrotnie podejmowany w literaturze współczesnej, gdzie często spotykamy się z ironią i przewrotnością naszych relacji z czasem i śmiercią. Jednym z takich tekstów jest opowiadanie "Śmierć autora" Rolanda Barthesa. Autor porusza w nim kwestie związane z nieuchronnym końcem życia i przemijalnością, ale w sposób, który otwiera nowe perspektywy zrozumienia roli twórcy oraz jego dzieła w środowisku literackim i kulturowym. Barthes, zrywając z tradycyjnym rozumieniem autora jako niezmiennego kreatora dzieła, wprowadza ideę jego śmierci jako momentu, w którym tekst zaczyna żyć własnym życiem, niezależnie od tego, kto go stworzył. To przewrotne spojrzenie na śmierć, które z jednej strony podkreśla jej nieuniknioność, z drugiej zaś daje do zrozumienia, że w świecie idei i literatury istnieje swoista kontynuacja, która może przekraczać granicę życia i śmierci twórcy.

Na zakończenie warto sięgnąć po klasyczny kontekst literatury światowej - "Sonety" Williama Szekspira. Szekspir wielokrotnie podejmuje temat przemijania nie tylko w kontekście jednostkowego życia, ale również w odniesieniu do szerszych ram ludzkiej kultury i cywilizacji. W jednym z sonetów zawiera myśl o tym, że jedynym sposobem na zachowanie swoistej nieśmiertelności w obliczu przemijania jest sztuka. To ona bowiem przechowuje emocje, myśli i doświadczenia kolejnych pokoleń, pozwalając tym samym na pewnego rodzaju przekroczenie czasu.

Podsumowując, refleksja nad upływem czasu i nieuchronnością śmierci jest tematem obecnym i silnie eksploatowanym w literaturze różnych epok i gatunków. Dzieła takie jak "Tren X" Jana Kochanowskiego, "Oda do młodości" Adama Mickiewicza, poezje Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego oraz "Śmierć autora" Rolanda Barthesa pokazują różnorodność i bogactwo podejścia do tych tematów. Każdy z tych utworów, niezależnie od swojej formy i epoki, odsłania różne aspekty ludzkiej egzystencji i jej konfrontacji z nieuchronnym końcem, oferując czytelnikowi głębokie i wielowymiarowe spojrzenie na ten ważki temat.