Władza i jej wpływ na moralność jednostki – analiza na podstawie lektur

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 14:09

Władza od wieków stanowi nieodłączny element rzeczywistości społecznej człowieka. Pragnienie jej zdobycia, utrzymania i rozszerzenia jest jednym z najważniejszych motorów ludzkich działań, prowadząc niekiedy do wielkich osiągnięć, ale i do dramatycznych wypaczeń. Związek między władzą a moralnością jednostki budzi wiele kontrowersji, stawiając pytanie: czy władza nieuchronnie deprawuje człowieka, czy jest on w stanie zachować swoje wartości mimo pokus i wyzwań, jakie przynosi? Odpowiedź na to pytanie postaram się znaleźć, odwołując się do dwóch lektur obowiązkowych oraz dwóch, wybranych jako konteksty, utworów literackich.

Pierwszym tekstem, który zdecydowanie ukazuje zgubny wpływ władzy na moralność jednostki, jest „Makbet” Williama Szekspira. Główny bohater tej tragedii, początkowo wzorowy rycerz, zostaje owładnięty żądzą władzy po spotkaniu z wiedźmami. Stojąc na rozdrożu, wybiera drogę zbrodni – zabija króla Dunkana, by samemu zasiąść na tronie. Pod wpływem presji żony oraz własnych ambicji, Makbet stopniowo zatraca wszelkie zahamowania moralne. Jego sumienie zostaje zagłuszone przez strach przed utratą władzy i chęć jej umocnienia. Z poczucia winy rodzi się obłęd, a kolejne zbrodnie (morderstwo Banka, żony i dziecka Makdufa) pogłębiają jego upadek. Tragiczna śmierć Makbeta jest logicznym finałem procesu deprawacji – władza okazuje się niszczycielska nie tylko dla niego samego, ale również dla jego najbliższych i całego królestwa. Szekspir wyraźnie ostrzega, że nieopanowana ambicja i żądza władzy mogą zniszczyć człowieka od środka.

Drugą obowiązkową lekturą jest „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego. Raskolnikow wprawdzie nie sprawuje władzy publicznej, jednak uzurpuje sobie prawo decydowania o życiu i śmierci innego człowieka. Uważa się za jednostkę „wyższą”, która może przekroczyć granice moralne, jeśli wymaga tego „wyższy cel”. Mord na lichwiarce staje się więc testem jego teorii, ale i moralności. Szybko jednak okazuje się, że człowiek nie jest w stanie uciec od własnego sumienia – Raskolnikow popada w chorobę i rozpacz. Dostojewski wnikliwie pokazuje, jak głęboko destrukcyjna staje się dla człowieka iluzja władzy nad losem drugim, jak niebezpieczne jest wywyższanie się ponad innych i lekceważenie uniwersalnych praw moralnych. Ostatecznie prawdziwym wyzwoleniem dla bohatera okazuje się skrucha i pokuta, a nie pycha i przemoc.

Rozważając wpływ władzy na moralność, warto przywołać także inne konteksty literackie. W polskiej literaturze klasycznym przykładem jest „Dziady część III” Adama Mickiewicza. Odmalowana w „Widzeniu senatora” postać Nowosilcowa obrazuje, jak bezwzględna władza polityczna potrafi zniszczyć wrażliwość i sumienie. Senatorem rządzi poczucie wyższości, pogarda dla poddanych, okrucieństwo. Jego działania są odarte z jakiejkolwiek refleksji etycznej – więzi, torturuje, niszczy młodych ludzi dla utrzymania swojego stanowiska i poparcia przełożonych. Mickiewicz przeciwstawia tej postawie godność i niezłomność młodzieży filomackiej, sugerując, że tylko głęboko zakorzenione wartości mogą chronić przed deprawującym wpływem władzy.

Inny, nieco odmienny kontekst, daje „Folwark zwierzęcy” George’a Orwella. Opowieść o rewolucji zwierząt, które po obaleniu człowieka przejmują władzę na farmie, jest przejmującą alegorią mechanizmów rodzenia się i degeneracji władzy totalitarnej. Początkowe ideały równości upadają pod naporem żądzy dominacji – „wszyscy są równi, ale niektórzy równiejsi”. Napoleon i jego świta coraz bardziej oddalają się moralnie od społeczności, którą powinni reprezentować. Ostatecznie stają się równie okrutni jak ludzie – władza niszczy ich sumienia, dawna solidarność i wartości ulegają zatraceniu.

Analizując przedstawione przykłady, można dojść do jednoznacznego wniosku: władza jest niezwykle trudnym sprawdzianem moralności człowieka. Często prowadzi do upadku wartości, jeśli jednostka nie ma silnych fundamentów etycznych i nie potrafi zachować pokory. Makbet, Raskolnikow, Nowosilcow, Napoleon z „Folwarku…” – wszyscy oni przegrywają próbę charakteru, podporządkowując sumienie korzyściom, chęci panowania lub wyższości. Jednak literatura (także i ta niewspomniana w rozprawce, jak „Antygona”, „Lalka” czy „Król Edyp”) pokazuje także osoby, które nie uległy deprawującej sile władzy lub świadomie wybrały sumienie ponad władzę. Ostateczna odpowiedzialność zawsze spoczywa na człowieku.

Podsumowując, władza to potężna siła, która może zarówno budować, jak i niszczyć; jej wpływ na moralność jednostki zależy od jej charakteru, hierarchii wartości oraz odporności na pokusy. Najważniejszą lekcją, jaką daje literatura, jest to, że prawdziwa wielkość człowieka objawia się dopiero wówczas, gdy pozostaje wierny swoim wartościom nawet w obliczu największej pokusy władzy.