„Społeczeństwu służą tylko rozumni i uczciwi...”. Słowa Bolesława Prusa uczyń mottem rozważań na temat wzorów osobowych ukazanych przez literaturę pozytywizmu.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 28.05.2024 o 22:51

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 28.05.2024 o 22:37

W drugiej połowie XIX wieku Polska przechodziła okres dramatycznych zmian społecznych i politycznych. Po upadku powstania styczniowego w 1863 roku, nadzieje na odzyskanie niepodległości poprzez zbrojną walkę zaczęły słabnąć. W tym kontekście narodził się pozytywizm, ruch literacki i ideologiczny, który kładł nacisk na pracę, naukę oraz modernizację społeczeństwa. Pozytywiści odrzucali romantyczną apoteozę czynu i martyrologii na rzecz pragmatyzmu, rozwoju gospodarczego i intelektualnego. Słowa Bolesława Prusa – "Społeczeństwu służą tylko rozumni i uczciwi" – doskonale oddają ducha tej epoki, której literatura propagowała wartości takie jak pracowitość, tolerancja i rozum.

Literatura pozytywistyczna pełniła nie tylko funkcję estetyczną, ale przede wszystkim edukacyjną. Była narzędziem kształtowania postaw społecznych i moralnych, promując idee asymilacji, pracy organicznej i pracy u podstaw. Realizm, jako główny nurt literacki pozytywizmu, służył do ukazywania rzeczywistości w sposób obiektywny, wierny faktom, jednocześnie rzucając światło na problemy społeczne tamtych czasów.

Jednym z kluczowych haseł pozytywizmu było dążenie do asymilacji mniejszości narodowych i religijnych. Przykładem tego jest nowela Marii Konopnickiej "Mendel Gdański", która przedstawia losy tytułowego bohatera, żydowskiego zegarmistrza. Mendel, mimo że jest integralną częścią społeczności, w której żyje od wielu lat, doświadcza nietolerancji i uprzedzeń. Konopnicka w swojej noweli krytykuje społeczną nietolerancję i antysemityzm, ukazując dramat jednostki odrzuconej przez społeczność ze względu na pochodzenie. Przez losy Mendla i jego wnuka autorka wzywa do edukacji na temat tolerancji i zaprzyjaźnienia się z różnymi grupami społecznymi.

Kult pracy jako wartość nadrzędna jest szczególnie wyraźnie zobrazowany w powieści Elizy Orzeszkowej "Nad Niemnem". Praca jest tutaj symbolem godności i moralności. Dwór Korczyńskich, z Benedyktem na czele, zmaga się z wewnętrznymi problemami i konfliktami międzypokoleniowymi, podczas gdy społeczność zaścianka, reprezentowana przez Bohatyrowiczów, wprowadza idee nowoczesne i postępowe. Szczególną rolę grają legendarni założyciele rodu Bohatyrowiczów – Jan i Cecylia, których mogiła jest symbolem ciężkiej, pełnej poświęceń pracy i budowania lepszego społeczeństwa. Dzięki nim praca zostaje ukazana jako źródło patriotyzmu i moralności, a młode pokolenie, reprezentowane przez postać Witolda, jest przedstawione jako nadzieja na lepszą przyszłość.

Realizm i krytyka społeczna są doskonale widoczne w "Lalce" Bolesława Prusa, jednej z najważniejszych powieści pozytywistycznych. Stanisław Wokulski, główny bohater, łączy w sobie cechy romantyczne i pozytywistyczne. Z jednej strony jest człowiekiem pełnym pasji i marzeń (miłość do Izabeli Łęckiej), z drugiej zaś jest pragmatykiem, zdeterminowanym by osiągnąć sukces zawodowy poprzez pracę i naukę. Powieść ukazuje również problemy społeczne: pasożytnictwo arystokracji, która żyje na koszt innych, oraz nierówności społeczne. Prus krytykuje przewagę arystokracji oraz jej pasożytniczy tryb życia, przeciwstawiając jej postać Wokulskiego, który reprezentuje wartości pracy, nauki i postępu. Postać Szumana, który jest przykładem udanej asymilacji, również odgrywa ważną rolę jako symbol tolerancji i zrozumienia.

Literatura pozytywistyczna, dzięki swojemu realizmowi, pełniła funkcję moralizatorską i edukacyjną, wskazując czytelnikom wzory osobowe godne naśladowania. Praca, nauka, tolerancja i moralność to podstawowe wartości propagowane przez pozytywistycznych pisarzy. Dzięki dziełom takim jak "Mendel Gdański", "Nad Niemnem" i "Lalka", literatura ta stała się lustrem społeczeństwa, ukazując nie tylko jego problemy, ale też wzorce postępowania, które miały pomóc w budowie nowego, lepszego porządku społecznego.

Wnioski nasuwają się same: pozytywistyczna literatura odgrywała kluczową rolę w kształtowaniu świadomości społecznej i narodowej. Wspieranie idei pracy organicznej i pracy u podstaw przyczyniło się do modernizacji społeczeństwa, a wartości takie jak praca, nauka, tolerancja pozostają aktualne do dziś. Literatura pozytywistyczna wciąż inspiruje do refleksji nad współczesnymi wzorcami osobowymi, przypominając, że "społeczeństwu służą tylko rozumni i uczciwi".