Utylitaryzm, jako jeden z wyznaczników budowania dzieła literackiego okresu pozytywizmu

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.08.2024 o 17:24

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 16.08.2024 o 16:41

Okres pozytywizmu w Polsce rozpoczął się po klęsce powstania styczniowego w 1863 roku, które pokazało bezcelowość romantycznego idealizmu, bazującego na emocjach i mistycyzmie. Społeczeństwo polskie musiało zmierzyć się z rzeczywistością, w której zamiast walki o niepodległość przy użyciu siły, należało przemyśleć realistyczne i praktyczne sposoby poprawienia bytu narodowego. Pozytywizm był odpowiedzią na tę sytuację, proponując postawę oparcia działań na racjonalizmie i wiedzy naukowej. Literatura tego okresu miała na celu realizację zasady użyteczności, która zakładała, że dzieło literackie powinno pełnić funkcję społeczną, edukując i wychowując społeczeństwo.

Rozwój prasy odegrał kluczową rolę w propagowaniu idei pozytywistycznych. Młodzi pozytywiści, między innymi Bolesław Prus i Eliza Orzeszkowa, wykorzystywali medium prasy do wyrażania swoich poglądów w artykułach, reportażach i felietonach. Prasa stała się platformą, przez którą można było dotrzeć do szerokiego grona odbiorców, promując idee pracy organicznej, pracy u podstaw czy emancypacji kobiet.

Filozoficzne podstawy pozytywizmu wywodzą się z myśli Auguste’a Comte’a, który jest uważany za ojca pozytywizmu. Comte proponował „fizykę społeczną” czyli naukę, która miała studiować społeczeństwo w sposób empiryczny i racjonalny. W myśli pozytywnej chodziło o zajmowanie się rzeczami realnymi i użytecznymi, zamiast spekulowania na tematy nieuchwytne. Skupienie się na naukach ścisłych miało wspierać fundamenty nowego porządku społecznego, w którym wartości były budowane w sposób racjonalny, a nie poprzez krytykę poprzednich epok.

John Stuart Mill, angielski filozof i ekonomista, odegrał ogromną rolę w kształtowaniu idei utylitaryzmu, który głosił, że działania powinny być oceniane na podstawie ich przydatności dla społeczeństwa. Jego artykuł "Co to jest utylitaryzm?" podkreślał, że szczęście indywidualnego człowieka jest nierozerwalnie związane z dobrem ogółu, co stanowi fundament tej filozofii. Empiryzm, czyli zdobywanie wiedzy poprzez doświadczenie, stawał się podstawą działań pozytywistycznych, które miały na celu praktyczne i konstruktywne zmiany w społeczeństwie.

Ludwik Gumplowicz dodaje do tej wizji społeczną perspektywę, twierdząc, że człowiek jest produktem środowiska społecznego, a myślenie jest czynnością kolektywną, wynikającą z interakcji z innymi ludźmi. Jego podejście wzbogacało pozytywizm o komponent socjologiczny, który podkreślał rolę i miejsce jednostki we wspólnocie.

Literatura pozytywistyczna realizowała idee utylitaryzmu, dążąc do praktycznego zastosowania swoich założeń w budowaniu lepszego społeczeństwa. W literaturze tego okresu treść dominowała nad formą, ponieważ głównym jej celem była edukacja i wychowanie czytelników. Literatura tendencyjna, charakteryzująca się z góry przyjętymi założeniami dydaktycznymi, stawała się narzędziem propagandy idei pozytywistycznych.

Przykładem literatury tendencyjnej mogą być „Humoreski z teki Worszyłły” Henryka Sienkiewicza, gdzie autor wykorzystuje formę krótkich opowieści do krytyki negatywnych postaw społecznych. W tej i wielu innych pracach pozytywiści skupiali się na problemach społecznych, odwołując się do konieczności pracy organicznej i pracy u podstaw. Była to odpowiedź na palące potrzeby społeczeństwa, w którym analfabetyzm i bieda stanowiły poważne przeszkody w rozwoju.

Przykłady praktycznego zastosowania utylitaryzmu w literaturze są liczne i różnorodne. Najlepiej widoczne jest to w twórczości Henryka Sienkiewicza, gdzie w „Szkicach węglem” autor krytykuje analfabetyzm wśród chłopstwa, ukazując dramatyczne skutki braku edukacji. Praca u podstaw i edukacja niższych warstw społecznych były kluczowym elementem polityki pozytywistów.

Z kolei utwory Józefa Korzeniowskiego, takie jak „Kollokacja” i „Spekulant”, prezentują początki literatury książki społecznej, która z jednej strony ukazuje negatywne aspekty spekulacji i nadużyć finansowych, a z drugiej – promuje zdrowe zasady prowadzenia działalności gospodarczej, sprzyjającej całemu społeczeństwu.

Eliza Orzeszkowa w „Marcie” porusza kwestie emancypacji kobiet, przedstawiając trudności i wyzwania, z jakimi muszą się one zmierzać w ówczesnym społeczeństwie. Marta, główna bohaterka, jest symbolem walki o równouprawnienie i wskazuje na konieczność edukacji i równych praw dla kobiet, co było jednym z fundamentów pozytywizmu.

Eliza Orzeszkowa również podejmuje tematykę antysemityzmu w artykule "O Żydach i kwestii żydowskiej" oraz w powieści „Mendel Gdański”, napisanej przez Marię Konopnicką. W obu przypadkach autorzy pokazują trudności związane z asymilacją Żydów w polskim społeczeństwie, jednocześnie promując ideę tolerancji i współpracy między różnymi grupami etnicznymi.

Podsumowując, utylitaryzm miał ogromny wpływ na literaturę pozytywistyczną, która sprzeciwiała się romantycznym ideałom, promując racjonalizm i użyteczność. Literatura tego okresu była narzędziem do reform społecznych i kulturalnych, wpływając na różne grupy społeczne, edukując i inspirując do praktycznych działań na rzecz lepszego społeczeństwa. Pozytywiści, przez swoje dzieła, kształtowali nie tylko literaturę, ale także świadomość i postawy społeczeństwa, co miało długofalowe znaczenie dla rozwoju i siły polskiego państwa.