Różnorodność nurtów doby oświecenia i baroku

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 10.01.2024 o 14:27

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 7.01.2024 o 9:54

Barok i oświecenie to dwa przełomowe okresy w historii literatury, które pomimo swej różnorodności, kładły podwaliny pod europejski rozwój myśli kulturowej i literackiej. Przejawiały się one w złożonych i często przeciwnych tendencjach, odzwierciedlających zmiany społeczne, kulturowe i polityczne panujące w owych czasach.

Barok, datowany na lata około 1600-1760, charakteryzuje się przede wszystkim dynamiką, ekspresją oraz skłonnością do kontrastów i paradoksów. Jest to okres dominacji absolutyzmu wszechwładnych monarchów, konfliktów religijnych oraz poważnej przemiany w sposobie myślenia. W literaturze barokowej dominuje tematyka religijna, metafizyczna, ale też światowa, ukazująca ulotność życia, przemijanie (memento mori) oraz walkę duchowych dążeń człowieka z doczesną rzeczywistością. Reprezentantem tego nurtu w Polsce jest m.in. Jan Andrzej Morsztyn, poeta, który w swych dziełach eksploruje tematy miłości, zmiennych losów oraz śmierci, uciekając się do wyszukanego słownictwa i licznych antytez oraz metafor.

Zupełnie inną postawę reprezentuje Jan Chryzostom Pasek, którego pamiętniki są źródłem wiedzy o życiu codziennym oraz ujawniają barwny obraz polskiej szlachty i obyczajów epoki. Natomiast twórczość Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego oscyluje wokół problemów wiary i zbawienia, łącząc cechy renesansu z charakterystycznymi dla baroku tendencjami ku zawiłości formy i wyrazu.

W barokowej poezji ważną postacią jest także Daniel Naborowski, którego twórczość stanowi przykład poezji metafizycznej, pełnej paradoksów i zaskakujących zwrotów myślowych, a jego dzieła ukazują vanitas – motyw próżności ludzkiego życia i jego marności. Sztuka barokowa jest wyrazem dążenia do przełamania granic między ziemskim a boskim, realnym a iluzorycznym. Wpływają na to również przemiany filozoficzne, jak choćby rozwój koncepcji heliocentrycznej Kopernika, która wywarła duży wpływ na postrzeganie świata i człowieka.

Z kolei oświecenie, które w ujęciu klasycznym obejmuje wiek XVIII, to epoka rozumu i krytycyzmu. Oświecenie było reakcją na barokowy dogmatyzm i mistycyzm. W tym czasie najważniejszymi wartościami stają się racjonalność, nauka, odrzucenie przesądów i autorytetów z przeszłości. Dążono do poszerzenia wiedzy, rozwoju edukacji oraz kształtowania nowoczesnego społeczeństwa.

Oświeceniowi myśliciele, tacy jak Voltaire, Rousseau czy Diderot, twierdzili, że rozum jest najwyższą formą poznania, a edukacja i wiedza powinny służyć postępowi ludzkości. Tendencje oświeceniowe znalazły swe odbicie w literaturze, będąc ucieleśnieniem wiary w możliwość doskonalenia świata i człowieka poprzez szerzenie idei i waloryzowanie rozumu. Polska odmiana oświecenia, występująca z pewnym opóźnieniem względem Europy zachodniej, również wydała wielu wybitnych twórców, jak ponadczasowy Ignacy Krasicki, mistrz satyry i bajki, którego dzieła o charakterze dydaktyczno-moralizatorskim piętnują ludzkie wady i głupotę, przez co przyczyniają się do społecznej reformy. Innym przedstawicielem polskiego oświecenia był Stanisław Konarski, dążący do reformy szkolnictwa i wychowania, co odzwierciedlił w swoim traktacie "O skutecznym rad sposobie".

Choć barok był fascynacją bogactwem form i ekspresją emocji, oświecenie skłaniało się ku prostocie, celowości i jasności. Obie epoki pomimo dążenia do odmiennych celów, przyczyniły się do ewolucji myśli i literatury, która z jednej strony czerpała z duchowego bogactwa i głębi, a z drugiej – skłaniała się ku światłu rozumu i nowoczesnej racjonalności. Różnorodność nurtów tych dwóch epok pozwala na dokładniejsze zrozumienie zmian, jakie dokonały się nie tylko w literaturze, ale także w sposobie myślenia człowieka.